به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در تهران، حجت‌الاسلام علی رضوی، استاد حوزه و دانشگاه، در سلسله جلسات «تربیت از منظر قرآن کریم» با محوریت سوره مبارکه مجادله، با تبیین آیات سوم و چهارم این سوره، بر ضرورت توجه به ابعاد تربیتی قوانین و مجازات‌ها تأکید کرد و گفت: رعایت انعطاف در مجازات، توجه به توانایی و دسترسی مکلف به موضوع جریمه و استفاده از الگوهای تدریجی، از نکات قابل برداشت از این آیات در حوزه تربیت، مدیریت و قانون‌گذاری است.
وی با اشاره به آیات مربوط به حکم ظهار در سوره مبارکه مجادله، اظهار کرد: پس از طرح یک سنت جاهلی و مراجعه افراد به پیامبر اکرم(ص) برای روشن شدن تکلیف شرعی، خداوند متعال در آیات این سوره، ضمن نهی از رفتار نادرست، راه جبران آن را نیز مشخص کرده است. در آیات سوم و چهارم، احکام کفاره ظهار بیان می‌شود و ترتیب مراحل آن، زمینه‌ای برای بررسی ابعاد تربیتی احکام الهی فراهم می‌کند.
انعطاف در مجازات؛ اصلی تربیتی در قانون‌گذاری
استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه یکی از نکات قابل برداشت از آیات سوم و چهارم سوره مجادله، رعایت انعطاف در مجازات است، تصریح کرد: در این آیات، کفاره ظهار به‌صورت ترتیبی بیان شده است؛ به این معنا که آزاد کردن برده، دو ماه روزه گرفتن و در صورت ناتوانی، اطعام شصت مسکین، مراحل مشخص‌شده برای جبران این رفتار هستند.
وی افزود: این ترتیب را می‌توان از منظر تربیتی نیز بررسی کرد؛ چراکه در تحلیل احکام، توجه به شرایط مکلف و نحوه مواجهه با او اهمیت دارد. البته باید میان الگوی ترتیبی تسهیلی، یعنی حرکت از مرحله‌ای به مرحله دیگر متناسب با شرایط، و الگوی تدریجی دشوارشونده که برای ایجاد تغییر رفتار به کار می‌رود، تفاوت قائل شد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی با اشاره به کاربرد این الگو در تربیت فردی و اجتماعی، بیان کرد: در فرآیند تربیت، شرایط افراد یکسان نیست. گاهی مخاطب ما نوجوان، فرزند، همسر، دانشجو یا اعضای یک مجموعه فرهنگی و مسجدی هستند. برای ایجاد تغییر رفتار در این افراد، باید شرایط و ظرفیت‌های آنان را در نظر گرفت و متناسب با موقعیت، شیوه مواجهه را انتخاب کرد.
وی ادامه داد: هدف تربیت، ایجاد تغییر مثبت در رفتار است؛ بنابراین، اگر قرار است فردی در مسیر اصلاح رفتار قرار گیرد، باید با تدبیر و شناخت شرایط او عمل کرد. این مسئله در موضوعات مختلف تربیتی و فرهنگی نیز قابل بررسی است و نشان می‌دهد که انتخاب شیوه مناسب برای اصلاح رفتار، به شناخت مخاطب و نحوه مواجهه با او بستگی دارد.
ضرورت توجه به ابعاد تربیتی قوانین و مجازات‌ها
این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اینکه احکام و قوانین را می‌توان از منظر کارکردهای تربیتی نیز بررسی کرد، گفت: گاهی این تصور وجود دارد که قانون صرفاً برای تعیین تکلیف و پایان دادن به یک اختلاف یا تخلف وضع می‌شود؛ درحالی‌که می‌توان با بررسی آیات قرآن کریم، به ابعاد تربیتی قانون نیز توجه کرد.
وی افزود: در جلسات پیشین نیز به برخی از ابعاد تربیتی قانون اشاره شد. این موضوع می‌تواند در بررسی قوانین کیفری و شیوه تعیین مجازات‌ها مورد توجه قرار گیرد و زمینه‌ای برای پژوهش‌های فقهی و حقوقی فراهم کند.
حجت‌الاسلام رضوی خاطرنشان کرد: یکی از محورهای قابل بررسی، طراحی و بازنگری الگوهای کیفری با توجه به تناسب، انعطاف و ملاحظات تربیتی است. الگوی ترتیبی تسهیلی نیز می‌تواند به‌عنوان موضوعی برای پژوهش‌های فقهی و حقوقی مطرح شود و در قالب پایان‌نامه یا مقاله علمی، با تکیه بر آیات سوم و چهارم سوره مبارکه مجادله مورد بررسی قرار گیرد.
توجه به توانایی مکلف در تعیین مجازات
وی در تبیین نکته دوم از برداشت‌های خود از آیه چهارم سوره مجادله، بر ضرورت توجه به توانایی و امکان دسترسی مکلف به موضوع جریمه تأکید کرد و گفت: هنگامی که برای فردی تکلیفی تعیین می‌شود، باید امکان انجام آن نیز مورد توجه قرار گیرد. تعیین مجازاتی که فرد اساساً توانایی انجام آن را ندارد، بدون در نظر گرفتن شرایط او، می‌تواند از منظر عقلانی و تربیتی محل تأمل باشد.
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: در بررسی فقهی این موضوع، باید به وضعیت شخص مکلف توجه کرد. برای مثال، در کفاره ظهار، اگر فرد امکان انجام مرحله نخست را نداشته باشد، حکم شرعی مراحل بعدی را مشخص کرده است. این ساختار نشان می‌دهد که در بررسی احکام، شرایط و توانایی مکلف نیز اهمیت دارد.
وی با اشاره به مفهوم «یافتن» و «توانایی دسترسی» در آیات مربوط به کفاره ظهار اظهار کرد: در تفسیر و ترجمه این بخش از آیات، باید به این نکته توجه کرد که مراد از ناتوانی یا نیافتن، صرفاً نبودن یک امکان به‌صورت مطلق و نوعی نیست؛ بلکه شرایط شخص مکلف و امکان دسترسی او به موضوع تکلیف نیز در فهم حکم اهمیت دارد.
حجت‌الاسلام رضوی افزود: این بحث از نظر فقهی و حقوقی ظرفیت بررسی بیشتری دارد و می‌تواند در تحلیل مبانی تعیین مجازات و نسبت میان تکلیف، توانایی و شرایط مکلف مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.
بازخوانی مجازات‌ها با رویکرد تربیتی
وی با تأکید بر اینکه در بررسی قوانین و مجازات‌ها نباید صرفاً به جنبه کیفری آن‌ها بسنده کرد، خاطرنشان کرد: توجه به شرایط مکلف، رعایت تناسب در تعیین مجازات و بررسی ابعاد تربیتی احکام، از موضوعاتی است که می‌تواند در مطالعات فقهی و حقوقی مورد توجه قرار گیرد.
استاد حوزه و دانشگاه در پایان با اشاره به ظرفیت‌های پژوهشی آیات سوم و چهارم سوره مبارکه مجادله، بر ضرورت بهره‌گیری بیشتر از معارف قرآن کریم در حوزه تربیت، قانون‌گذاری و مطالعات فقهی و حقوقی تأکید کرد.
انتهای پیام/
نظر شما